PDF Drukuj Email

Etapy rozwoju mowy


Rozwój mowy dziecka przebiega pewnymi etapami o ustalonej kolejności.
W rozwoju mowy wyodrębnia się:

  • Okres przygotowawczy (od 3 do 9 miesiąca życia płodowego)
  • Okres melodii (0 – 1 rok życia).
  • Okres wyrazu (1-2 rok życia).
  • Okres zdania (2-3 rok życia).
  • Okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 rok życia).

 

Okres przygotowawczy (zerowy). Dotyczy on wykształcania się narządów mownych zarówno nadawczych jak i odbiorczych (mózg i drogi oddechowe). Między szóstym a siódmym tygodniem życia płodowego zaczynają pracować wspólnie mięśnie i nerwy. Rozpoczynają swą koordynację od wargi górnej, która najwcześniej staje się wrażliwa na dotyk. Do dziesiątego tygodnia życia płodowego powierzchnią wrażliwą na dotyk staje się okolica szczękowa i żuchwa. Drażnienie warg powoduje ich zamknięcie i ruchy połykania. W dwunastym tygodniu pojawia się ruch podnoszenia wargi górnej. Stanowi to wstępny etap w rozwoju odruchu ssania. Mięśnie potrzebne w okresie postnatalnym do chwytania, oddychania i ssania rozpoczynają pracę w czternastym tygodniu życia. Od osiemnastego dziecka potrafi uwypuklać i wysuwać wargi do przodu oraz ćwiczy ruchy ssące. Rozpoczyna się praca treningowa mięśni. Oprócz narządu artykulacyjnego rozwija się również narząd fonacyjny.

 

Okres melodii.

Trwa od urodzenia do pierwszego roku życia. Pierwszy krzyk dziecka jest oznaką życiowej aktywności oraz potwierdzeniem sprawnego funkcjonowania narządów mowy. Początkowo dziecko porozumiewa się z najbliższym otoczeniem za pomocą krzyku nieuświadomionego. Krzykiem i płaczem reaguje ono na nieprzyjemną dla niego doznania zimna, głodu, bólu. Następnie zaczyna kojarzyć, że ile razy krzyczy to zawsze zjawia się matka. Jest to pierwsze porozumienie. Dziecko przekonuje się, że intencjonalne twory głosowe mogą coś oznaczać i za ich pomocą można coś uzyskać. Matka zaś szybko uczy się odczytywać potrzeby dziecka po rodzaju, barwie
i natężeniu płaczu. Krzyk jest ćwiczeniem narządu oddechowego,  wdech krótki, wydech długi i powolny.

Około 2-3 miesiąca życia niemowlę zaczyna głużyć, czyli wydawać specyficzne dźwięki nieartykułowane, którym towarzyszą nieskoordynowane ruchy kończyn
i całego ciała. Głużenie to jeszcze nie mowa lecz niezamierzone ćwiczenie narządów artykulacyjnych. Jest to etap charakterystyczny dla wszystkich dzieci, również dzieci głuchych. W okresie tym w mózgu powstają pierwsze skojarzenia między wydawanymi dźwiękami a adekwatnymi im ruchami aparatu artykulacyjnego.
W głużeniu wyróżnia się samogłoski, spółgłoski, grupy samogłoskowe jak
i spółgłoskowe. Taka forma wokalizacji jest oznaką dobrego samopoczucia. Początkowo ma charakter spontaniczny, następnie pojawia się jako reakcja na widok znanej osoby.

Około 5-6 miesiąca życia głużenie przekształca się w gaworzenie. Jest to zamierzone naśladowanie dźwięków, które dziecko wydało przypadkowo jak
i dźwięków zasłyszanych z otoczenia. Gaworzenie jest treningiem słuchu. Poprzez gruchanie w ośrodkowym układzie nerwowym tworzy się sieć powiązań a w mózgu systematycznie zaczynają się wytwarzać skojarzenia między obszarem wzrokowym danego przedmiotu a jego dźwiękowym odpowiednikiem.

W 6-7 miesiącu dziecko aktywnie reaguje na mowę. Rozpoznaje przedmioty
i zaczyna kojarzyć je z nazwą. W słowniku dziecka w tym okresie możemy już zaobserwować samogłoski [a, e] i spółgłoski [m, n, b, d, t].

Dziecko dużo rozumie, spełnia proste polecenia, jednak rozumienie znacznie wyprzedza mowę samodzielną. Pojawiają się pierwsze słowa. Rozwój ruchowy na tym etapie postępuje równolegle z rozwojem fizycznym. Fazie głużenia odpowiada umiejętność unoszenia głowy, gaworzeniu – siadanie, pierwszym wyrazom – stawanie.

W ciągu pierwszego roku życia  w rozwoju mowy zaczynają się okresy nasilenia i zastoju. Zastój mowy pojawia się w momencie gdy dziecka zaczyna chodzić i cała uwaga kupiona jest na tej czynności. Dziecko po opanowaniu chodzenia powraca do pracy nad mową. Zastój mowy współtowarzyszy również okresom choroby oraz izolacji od osób bliskich.

 

Okres wyrazu.

Przypada on między pierwszym a drugim rokiem życia. Dziecko wymawia już właściwie wszystkie samogłoski poza nosowymi [ą, ę] oraz używa spółgłoski takie jak: [p, pi, b, m, t, d, k, j, ś, ż, ć, dź, ch]. Pozostałe głoski niekiedy zastępowane są łatwiejszymi głoskami o zbliżonym miejscu artykulacji. Uprasza grupy spółgłoskowe np. kaczka-[kaka]. Często występują jednowyrazowe wypowiedzi w niepełnej postaci np. pomidor-[midol].

Około osiemnastego miesiąca życia pojawia się mowa spontaniczna. Dziecko potrafi powtarzać proste wyrazy, które są imitacją zasłyszanych dźwięków. Na tym etapie występujące w mowie dziecka nie są przypadkowe jak w gaworzeniu, lecz mają swój określony porządek. Pod koniec drugiego roku życia pojawiają się wypowiedzi dwuwyrazowe, nie mające charakteru zdania z gramatycznego punktu widzenia
a mają postać zlepków wyrazowych lub równoważników zdań. Rozpoczyna się proces gramatyzacji wypowiedzi.

Ponad to stadium wyrazu cechuje :

  • Mowa autonomiczna. Zmiana artykulacji głosek co prowadzi do zmiany postaci słów np. [dazita]- gazeta. Występują reduplikacje sylab np. [popo]- gosposia. Używanie początkowej slaby w roli wyrazu np. [go] - gorące. Używanie w funkcji słowa wyrazów dźwiękonaśladowczych (onomatopei).
  • Mowa agramatyczna.
  • Mowa synpraktyczna, towarzysząca działaniu.
  • Mowa sytuacyjna zrozumiała dla otoczenia na podstawie sytuacji,
    w której miała miejsce oraz zachowań pozawerbalnych.
  • W mowie pojawiają się holofrazy. Pojedyncze wyrazy, dzięki łączeniu przez słuchacza słowa z kontekstem sytuacyjnym, nabierają znaczenia „jednowyrazowego zdania”. Np. Gdy dziecka patrząc na stół na którym stoi sok mówi mama oznacza to – podaj mi sok.

 

Okres zdania.

Mowa rozwija się i doskonali. Pojawiają się pierwsze prosta zdania, które
w tym okresie są najczęściej dwuwyrazowe i wyłącznie twierdzące.  

Na tym etapie dziecko powinno prawidłowo wymawiać wszystkie samogłoski nosowe i ustne oraz spółgłoski wargowe: [p, pi, b, bi, m, mi], wargowo-zębowe:
[f, w, fi, wi], środkowojęzykowe: [ś, ć, ź dź, ń, ki, gi], tylnojęzykowe
[k, g, ch], przedniojęzykowo-zębowe [t, d, n], przedniojęzykowo- dziąsłowe [l]. Pod koniec pojawia się [s, z, c], które w skutek małej sprawności narządów artykulacyjnych, nie zawsze są pełnowartościowe. Trudniejsze z nich zastępowane bywają głoskami łatwiejszymi. Dziecko wie jak powinna brzmieć wypowiedź ale nie umie jej wyartykułować. Cechą charakterystyczną tego okresu jest „poprawianie dorosłych”, którzy chcąc być mili, mówią do dziecka spieszczonym językiem. Dziecko słyszy błędy i próbuje je poprawiać np: Nie mówi się [chopka] tylko [chopka] (szopka).W wieku około 3 lat mowa dziecka staje się zrozumiała w 80%, nie tylko dla rodziców ale i dla osób obcych.

 

Okres swoistej mowy dziecięcej.

Przypada na okres edukacji przedszkolnej (3-7 lat). Mowę dziecka trzyletniego charakteryzuje zmiękczanie głosek [s, z, c, dz]. Głoska [r] może być zamieniana na
[l] lub [j]. W tym okresie około 3% dzieci mówi poprawnie pod względem dźwiękowym. Najczęściej występuje: opuszczanie sylab końcowych i początkowych np. zupa midolowa, przestawki głoskowe np. [kolomotywa] – lokomotywa, zniekształcenie wyrazów np.[olompocik] – kompocik. Trzyletnie dziecko umie poprawnie artykułować wiele głosek w izolacji, w mowie potocznej natomiast może je zastępować łatwiejszymi odpowiednikami. Zna wszystkie samogłoski choć czasem może zastępować [a-o], [e-o], [i-y], co związane jest z niedojrzałością układu artykulacyjnego. W mowie dziecka powinny występować spółgłoski: [p, b, m, f, w, ś, ź, ć, dź, ń, k, g, h, t, d, n, l, ł], pojawiają się również głoski przedniojęzykowo – zębowe [s, z, c, dz ], czasem [sz,ż, cz, dż], które zastępowane są często przez zmiękczone ich odpowiedniki [ś, ź, ć dź].

Czterolatek powinien poprawnie używać głosek [s, z, c, dz] nie zamieniając ich na [ś, ź, ć, dź]. Głoski [sz, ż, cz, dż] może wymieniać na [ś, ź, ć, dź ]lub
[s, z, c, dz]. Około 5% dzieci w tym okresie mówi poprawnie. Pojawia się głoska [r]. Jej opanowanie staje się dla dziecka dużym sukcesem. Zdarza się, iż skupiając się na tym osiągnięciu, często jej nadużywa np. mleko – [mreko].

Wymowa dziecka pięcioletniego jest już prawie całkowicie zrozumiała. Głoska [r] powinna być prawidłowo wymawiana, choć często dopiero w tym czasie się ona pojawia, lub jest zastępowana przez [l]. Dziecko prawidłowo artykułuje [sz, ż, cz, dż], które w mowie spontanicznej zamienia na [s, z, c, dz]. W tym czasie 37% dzieci nieprawidłowo wymawia trudniejsze głoski.

W wieku 6 lat mowa powinna być poprawna pod względem artykulacyjnym
a w wieku 7 lat pod względem gramatycznym i składniowym.

Mowa dziecka sześcio-, siedmioletniego jest ważnym wyznacznikiem różnicującym dzieci na te które osiągnęły i nie osiągnęły gotowości szkolnej.

 

 

Opracowała K. Wesołowska

 

 

 

M. Pałkowska Opóźniony rozwój mowy, [w] Bliżej przedszkola. Wychowanie i edukacja. 2006.

E. Spałek, C. Piechowicz-Kułakowska, Jak pomóc dziecku z wadą wymowy, Kraków 1996

G. Demel, Elementy logopedii, Warszawa 1987

B. Sawa, Dzieci z zaburzeniami mowy,  Warszawa 1990

E. Słodowik –Rycaj, O mowie dziecka

G. Demel, Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola

E. Spałek, C. Piechowicz-Kułakowska, Jak pomóc dziecku z wadą wymowy

T. Gałkowski, G. Jastrzębowska (red), Logopedia. Pytania i odpowiedzi, T I

B. Sawa, Dzieci z zaburzeniami mowy

K. Kozłowska, Pomagajmy dzieciom z zaburzeniami mowy, Kielce 1996

M. Skorek, Reranie. Profilaktyka, diagnoza, korekcja, Kraków 2003

I. Styczek, Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego, Warszawa 1982

 

 

Czynniki wpływające na rozwój mowy

 

    Na całokształt rozwoju dziecka oraz jego osiągnięcia szkolne w dużej mierze wpływa rozwój mowy. Jest ona niezbędna w nawiązywaniu kontaktów społecznych, umożliwia komunikację, stanowi podstawowe narzędzie w zdobywaniu informacji, pozwala na wyrażenie własnego zdania, uczuć, upodobań. Zaburzenia i wady wymowy niewątpliwie w dużym stopniu utrudniają lub nawet uniemożliwiają prawidłowe funkcjonowanie społeczne.

Kształtowanie się i rozwój mowy ma ścisły związek z rozwojem społecznym, wychowaniem, jak również w dużej mierze zależy od czynników biologicznych, na które nie mamy dużego wpływu. Są to przede wszystkim przebieg okresu prenatalnego, inteligencja, występowanie wad rozwojowych, płeć, ręczność.

Częste kontakty werbalne dziecka z otoczeniem, prawidłowe relacje w rodzinie, prawidłowe wzorce językowe to oprócz czynników biologicznych istotne elementy środowiskowe determinujące w znacznym stopniu rozwój oraz nabywanie kompetencji językowych.

 

Czynniki biologiczne.

Poszczególne sprawności komunikacyjne dzieci osiągają w różnym tempie. Dynamika tego procesu zależy od wielu czynników. Najnowsze badania dowodzą, iż duże znaczenie w przyswajaniu języka mają uwarunkowania genetyczne.
W etiologii zaburzeń mowy czynnik genetyczny można uznać za istotny, choć należy łączyć go z określonymi zmianami w funkcjonowaniu mózgu.

Na rozwój mowy w istotny sposób wpływa przebieg okresu prenatalnego
i okołoporodowego. Oczywiste jest, że choroby matki i płodu, leki, używki, stres, styl życia mogą być przyczyną zaburzeń centralnego układu nerwowego. Dzieci
z niską wagą urodzeniową, narażone są na liczne powikłania , gdyż ich układ nerwowy nie jest dojrzały. U dzieci tych mogą wystąpić mikrouszkodzenia  mózgu znaczące dla rozwoju funkcji mowy.

Na etapie życia płodowego może nastąpić:

  • Zaburzenie kształtowania się aparatu artykulacyjnego (rozszczep wargi, podniebienia).
  • Zaburzenia rozwoju funkcji w wyniku zaburzeń współdziałania układów: nerwowego i mięśniowego.
  • Zaburzenia rozwoju zmysłów (np. słuchu).

Duży wpływ na rozwój mowy ma ogólny poziom intelektualny. Dzieci
o wyższym ilorazie inteligencji wcześniej opanowują system językowy. Choć opóźniony rozwój mowy nie zawsze musi oznaczać niższy poziom inteligencji. Podkreśla się jednak zależność między zwiększaniem się procentu zaburzeń mowy
a obniżaniem się ilorazu inteligencji.

Dzieci inteligentne zazwyczaj mówią chętnie przez co są bardziej lubiane
i popularne w grupie rówieśniczej, co pozwala im uzyskać wysoki status socjometryczny.

Poziom rozwoju językowego zależny jest również od inteligencji emocjonalnej i społecznej. Istotne są wewnętrzne czynniki motywujące dziecko do posługiwania się mową. Jest to zaufanie do ludzi, ciekawość świata społecznego, satysfakcję
i przyjemność jaką daje rozmowa.

Istotnym czynnikiem biologicznym determinującym rozwój mowy jest występowanie wad rozwojowych, deficytów, dysharmonii. Mogą wystąpić one
w różnych okresach życia. Szczególnie niekorzystnymi bodźcami są: zaburzenia układu nerwowego, upośledzenie umysłowe, zaburzenia słuchu, zaburzenie emocjonalne, psychiczne, zaburzenia funkcji percepcyjno – motorycznych, pamięć, spostrzeganie. Czynniki te w znacznym stopniu wyznaczają możliwości dziecka.

Wpływ na rozwój mowy ma  ręczność. Jeśli dziecko jest leworęczne należy otoczyć je szczególną opieką. Nie dozwolone jest zmuszanie do posługiwania się ręką prawą w okresie kształtowania się mowy.

Między rozwojem sprawności ręki a rozwojem mowy istnieje istotny związek. U dzieci praworęcznych części płata środkowego, w którym mieszczą się ośrodki mowy znajdują się w lewej półkuli mózgu, u dzieci leworęcznych jest odwrotnie, ośrodki mowy znajdują się w prawej półkuli. Integrowanie w tym okresie w naturalny rozwój sprawności ruchowej utrudnia wykształcenie się i funkcjonowanie nie ustalonego jeszcze mechanizmu mowy. Działania takie prowadzą do opóźnienia rozwoju mowy a nawet do jąkania.

C. Burt (Spionek 1937) zauważył, iż w grupie dzieci praworęcznych jest 1,7 % jąkających się, a w grupie leworęcznych, aż 6,7 %. Jąkanie zdaniem tegoż autora występuje najczęściej u osób leworęcznych, u których oko prawe dominuje nad lewym, oraz u osób praworęcznych, u których dominującym jest oko lewe. Lateralizacja skrzyżowana często współwystępuje z jąkaniem.

Do czynników zakłócających prawidłowy przebieg kształtowania się mowy dziecka zalicza się choroby wieku dziecięcego z powikłaniami (zakażenie górnych dróg oddechowych, zapalenie opon mózgowych, zatrucia, urazy, krzywica, i inne). Mogą być one np. przyczyną upośledzenia słuchu, który bezpośrednio wpływa na proces rozwoju funkcji językowych.

Płeć dziecka jest kolejnym determinantem rozwoju mowy. Fakt,
iż dziewczynki wcześniej niż chłopy zaczynają mówić, wcześniej opanowują podstawy systemu językowego wynika z różnic neurofizjologicznych. U chłopców częściej obserwuje się występowanie zaburzeń mowy. W przypadku jąkania przewaga wynosi 4:1, (w wieku dorosłym 10:1), w opóźnieniu rozwoju mowy
3:1. Również problem dysleksji częściej dotyka chłopców. Obserwuje się także szybsze tempo rozwoju fizycznego dziewczynek, co za tym idzie również szybszy anatomiczno – fizjologiczny rozwój narządów mowy.

Na podstawie badań stwierdzono, iż dziewczynki wcześniej wypowiadają pierwsze słowa i potrafią mówić krótkimi zdaniami. Wcześniej opanowują umiejętność czytania, mają bogatsze słownictwo.

Różnice te wynikają z organizacji mózgu. U kobiet funkcja mowy zlokalizowana jest w płacie czołowy lewej półkuli i jest bardziej skupiona. U mężczyzn ośrodki mowy znajdują się zarówno z przodu jak i z tyłu lewej półkuli. Taki układ daje większe możliwości kobietom, ponieważ sprawność określonej dziedzinie zależ do tego
w jakim stopniu odpowiedni obszar mózg jest wyspecjalizowany w pełnieniu danej funkcji. U kobiet umiejętności językowe kontrolowane są przez ośrodki
w obu półkulach, u mężczyzn przez lewą półkulę. Kobiety zatem mają większą liczbę połączeń między półkulami a więc większa jest wymiana informacji.

Wiadomo również, że specyficzne zdolności lingwistyczne wyznaczają przebieg rozwoju językowego. Brak jednak jednoznacznego wyjaśnienia struktury zdolności językowych.

 

Czynniki środowiskowo-wychowawcze.

W okresie nabywania języka istotnym czynnikami są odpowiednie wzorce językowe oraz bodźce motywujące do mówienia.

Rola rodziny w procesie nabywania umiejętności mowy jest wyjątkowa
i niezastąpiona. Czasem zdarza się jednak, iż najbliższe otoczenie dziecka przyczynia się do powstawania zaburzeń mowy. Może być to spowodowane zbyt dużym liberalizmem – naśladowaniem mowy dziecka, spieszczanie oraz inne nieprawidłowe wzorce językowe, jak i przez nadmierny rygoryzm, nadmierne wymagania, przecenianie możliwości dziecka, nieustanne poprawianie błędów językowych, które w tym czasie mieszczą się w granicach normy rozwojowej.

Małe dziecko na drodze naśladowania rodziców, rodzeństwa może nabywać pewne wady wymowy. Są to głównie: seplenienie, reranie, jąkanie, nadmierne tempo mowy, jak również błędy językowe. Kształtowaniu się mowy sprzyja świadoma praca z dzieckiem, czytanie, rozmowy, gry i zabawy językowe.

Nie bez znaczenia jest również pozycja dziecka w rodzinie. Posiadanie starszego rodzeństwa jest korzystne, choć czasem może nastąpić u starszego dziecka regres mowy. Z punktu widzenia językowego najlepsza dla obojga rodzeństwa różnica wieku wynosi 5-6 lat.

Styl wychowania i atmosfera w rodzinie. Dzieci chętnie rozmawiają i uczą się dialogu, gdy zachęcane są do opowiadania o swoich przeżyciach i uczuciach. Zainteresowanie rodziców osiągnięciami dziecka, cierpliwość, przyjazna atmosfera
w rodzinie powoduje, że czuje się ono bezpieczne, akceptowane i motywowane do nawiązywania komunikacji werbalnej.

Jednolity styl wychowania czyli stawianie przez oboje rodziców jednakowych wymagań, stosowania przez nich identycznego systemu kar i nagród pozytywnie wpływa na rozwój dziecka. Brak jednomyślności może stać się przyczyną zachwiania równowagi emocjonalnej, nadpobudliwości, zahamowania. Zbyt rygorystyczne
i surowe wychowanie może przyczynić się do odczuwania lęku, buntu czy agresji,
co może być powodem jąkania. Wychowanie zbyt troskliwe natomiast sprzyja wytworzeniu się lekceważącej postawy wobec otoczenia. U dzieci wychowanych
w tym stylu zauważa się przedłużony okres swoistej mowy dziecięcej, mowę niestaranną, niedbałą.

Styl wychowania w rodzinach dzieci z rozwojowymi zaburzeniami mowy jest specyficzny. Matki tych dzieci są albo zbyt opiekuńcze lub przejawiają niechęć i brak zainteresowania rozwojem dziecka. Matki dzieci jąkających się często przyjmują postawę ambiwalentną, raz są czułe innym razem wykazuję tendencję do odrzucenia dziecka. Natomiast opiekunowie dzieci z dyslalią są nadwrażliwe i serdeczne, często traktują swe dziecko jakby było młodsze niż jest.

Środowiskiem mającym duże znaczenie w procesie nabywania prawidłowych wzorców językowych jest przedszkole. Może ono spełniać trzy funkcje: perswazyjną, poetycką, kompensującą Dziecko słucha nakazów, poleceń, wyjaśnień przedszkolanki. Jest odbiorcą tekstów literackich oraz ich wykonawcą (inscenizuje, recytuje, opowiada). Proces kształcenia językowego kontynuowany jest w szkole.

 

Opracowała K. Wesołowska

 

 

 

E. Chmielewska, Zabawy logopedyczne i nie tylko,  Kielce 1995

E. Słodowik –Rycaj, O mowie dziecka, Warszawa 2000

Z. Dołęga, Promowanie rozwoju mowy w okresie dzieciństwa – prawidłowości rozwoju, diagnozowanie
i profilaktyka, Katowice 2003

E. Stecko, Zaburzenia mowy u dzieci, wczesne rozpoznawanie i postępowanie logopedyczne, Warszawa 2002

Z. Dołęga, Promowanie rozwoju mowy w okresie dzieciństwa – prawidłowości rozwoju, diagnozowanie
i profilaktyka

L. Kaczmarek, Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1977

H. Spionek, Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1973

G. Demel, Minimum logopedyczne dla nauczyciela przedszkola, Warszawa 1983

T. Gałkowski, G. Jastrzębowska (red), Logopedia. Pytania i odpowiedzi, T I , Opole 2003

 
Czy zostali Państwo zaznajomieni przez nauczyciela naszego przedszkola z Podstawą Programową?
 
Czy rodzice uczestniczą w procesie wspomagania rozwoju i edukacji dzieci?